Adamzadyň ösüşi we jemgyýetiň ösmegi bilen, adamlaryň dokma önümlerine bolan talaplary diňe bir ýönekeý funksiýalar däl, eýsem olaryň howpsuzlygyna we saglygyna, ekologiýa taýdan arassa daşky gurşawy goramaga we tebigy ekologiýasyna has köp üns bermekdir. Häzirki wagtda, adamlar tebigy we ekologiýa taýdan arassa sarp edilişi goldaýanda, dokma önümleriniň howpsuzlygy has köp adamyň ünsüni özüne çekýär. Dokma önümleriniň adam bedenine zyýanlydygy ýa-da zyýanly däldigi baradaky mesele, derman we iýmitden başga-da, adamlaryň üns berýän esasy ugurlarynyň birine öwrüldi.
Dokma önümleri çig mal hökmünde tebigy süýümi we himiki süýümi aňladýar, ol egirme, dokma, boýamak we beýleki gaýtadan işlemek tehnologiýalary ýa-da tikin, kompozit we beýleki tehnologiýalar arkaly öndürilýär we önümlerden ýasalýar. Şol sanda geýim dokma önümleri, bezeg dokma önümleri, senagat dokma önümleri.
Geýim-gejim tekstil önümlerine girýär:(1) ähli görnüşli egin-eşikler; (2) egin-eşik öndürmekde ulanylýan ähli görnüşli dokma matalary; (3) astar, doldurgyç, doldurgyç, bezeg sapaklary, tikin sapaklary we beýleki dokma aksesuarlary.
Bezeg dokma önümlerine aşakdakylar girýär: (1) içerki önümler – perdeler (perdeler, perde), stol dokmalary (salfetkalar, stol örtügi), mebel dokmalary (mata çeper diwan, mebel örtügi), içerki bezegler (ýatak bezegleri, halylar); (2) Ýorgan-düşek (ýatak örtügi, ýorgan örtügi, ýassyk daşy, ýassyk süpürgiç we ş.m.); (3) Daşarky önümler (çadyrlar, zontikler we ş.m.).
I. Dokma önümleriniň howpsuzlyk görkezijileri
(1) Önümiň daşky görnüşiniň howpsuzlyk dizaýn talaplary. Esasy görkezijiler:
1.Ölçeg durnuklylygy: esasan himiki arassalamagyň ölçeg üýtgeme tizligine we ýuwmagyň ölçeg üýtgeme tizligine bölünýär. Ol dokma önümleriniň ýuwulmagyndan ýa-da himiki arassalamakdan we guradylandan soň ölçeg üýtgeme tizligine degişlidir. Durnuklylyk hili dokma önümleriniň bahasyna we geýimleriň aşynma täsirine gönüden-göni täsir edýär.
2. Ýelimleýji astaryň soýulma güýji: kostýumlarda, paltolarda we köýneklerde mata dokumasyz ýelmeşdiriji astar ýa-da dokuma ýelmeşdiriji astar gatlagy bilen örtülýär, şonuň üçin mata degişli berklige we çydamlylyga eýe bolýar, şol bir wagtyň özünde sarp edijileriň geýilme prosesinde deformasiýa we görnüşini ýitirmegi aňsatlaşdyrýar, bu bolsa eşigiň "skeleti" rolyny oýnaýar. Şol bir wagtyň özünde, geýilenden we ýuwulandan soň ýelmeşdiriji astar bilen mata arasyndaky ýelmeşdiriji güýji saklamak hem zerurdyr.
3. Sürtülme: Sürtülme matanyň sürtülmeden soň sürtülme derejesine degişlidir. Sürtülmeden soň matanyň daşky görnüşi has erbetleşýär, bu bolsa estetikasyna gönüden-göni täsir edýär.
4. Tikin süýşmegi ýa-da ýüp süýşmegi: barmak tikişi dartgynly we dartgyn bolanda ýüplügiň barmak tikişinden iň ýokary süýşmegi. Umuman, ýeň tikişi, goltuk tikişi, gapdal tikişi we arka tikişi ýaly geýim önümleriniň esasy tikişleriniň laý çatlama derejesine degişlidir. Süýşmegi derejesi standart görkeziji ýetip bilmedi, bu bolsa astar materialyndaky eriş we argaç ýüplüginiň nädogry konfigurasiýasyny we kiçi berkligi görkezýär, bu bolsa geýilmegiň görnüşine gönüden-göni täsir edýär we hatda geýilip bilinmeýär.
5.Döwülme, ýyrtylma ýa-da tokmak, döwülme güýji: döwülme güýji matanyň iň ýokary döwülme güýjüne çydamlylygyny üpjün edýär; ýyrtylma güýji dokalan mata bir obýekt, ilgek, ýerli stres ýyrtylmasy we ýarylma emele gelmegini, ýüplügiň ýa-da mata ýerli tutuşyny aňladýar, şonuň üçin matanyň iki bölege bölünendigini we köplenç ýyrtylma diýlip atlandyrylýandygyny aňladýar: ýarylma, ýarylma görkezijisi mata mehaniki bölekleriniň giňelmegini we ýarylmasyny talap edýär, bu görkezijiler laýyk däl, ulanyş täsirine we hyzmat möhletine gönüden-göni täsir edýär.
6.Süýümiň düzümi: dokmada saklanýan süýümiň düzümini we mukdaryny görkezýär. Süýümiň düzümi sarp edijini önüm satyn almaga gönükdirýän möhüm maglumatdyr we önümiň gymmatyny kesgitleýän möhüm faktorlaryň biridir, käbirleri bilgeşleýin geýimsiz diýip kabul edýär, käbirleri bolsa galp diýip kabul edýär, käbirleri bolsa tötänleýin bellik edýär, düşünjeleri çaşdyrýar, sarp edijini aldaýar.
7. Aşynma garşylygy: matanyň aşynma garşylyk derejesine degişlidir, aşynma matanyň zeperlenmeginiň esasy tarapy bolup, matanyň berkligine gönüden-göni täsir edýär.
8. Daşky görnüşiň tikin talaplary: tehniki aýratynlyklaryň ölçeglerini, ýüzdäki kemçilikleri, tikin, ütüklemek, sapak, leke we reňk tapawudyny we ş.m. öz içine alýar, kemçilikleri sanap daşky görnüşi bahalandyrmak üçin. Hususan-da, ejiz topar hökmünde bäbekler hemişe biziň üns merkezinde bolup, obýekti goramak, bäbekleriň ulanýan dokma önümleri çagalaryň gündelik zerurlyklary bilen gönüden-göni gatnaşykda bolmagy, onuň howpsuzlygy, rahatlygy, ene-atalaryň we tutuş jemgyýetiň üns merkezinde. Mysal üçin, fermuarly önümleriň talaplary, halatyň uzynlygy, ýakanyň ululygy, söwda belgisiniň berklik ýazgysynyň tikin ýeri, bezeg talaplary we çap böleginiň talaplary howpsuzlygy öz içine alýar.
(2)Ulanylan matalarda, aksessuarlarda zyýanly maddalaryň bardygy ýa-da ýokdugy. Esasy görkezijiler şulardyr：
Formaldegid mukdary:
1.Formaldegid köplenç arassa dokma süýüminiň we garyşyk matalaryň smola bilen işlenip düzülmeginde we käbir geýim önümleriniň gutarnykly işlenip düzülmeginde ulanylýar. Ol erkin ütüklemek, kiçelmeýän, gyrymsyz we aňsat arassalamak funksiýalaryna eýedir. Aşa köp formaldegid saklaýan we formaldegid saklaýan geýim dokmalary adamlaryň geýýän prosesinde kem-kemden bölünip çykýar, dem alyş we deri bilen adam bedeni arkaly aragatnaşykda bolýar, formaldegid bedende, dem alyş ýollarynda we deride güýçli gyjyndyryjy täsirleri döredýär, baglanyşykly keselleri döredýär we rak keselini döredip biler, pes konsentrasiýaly formaldegidiň uzak wagtlap kabul edilmegi işdäniň ýitmegine, agramyň ýitmegine, gowşaklyga, ukusyzlyk ýaly alamatlara sebäp bolup biler, çagalar üçin zäherlilik astma, traheit, hromosom anomaliýalary we garşylygyň peselmegi ýaly alamatlar bilen ýüze çykýar.
2.PH bahasy
PH gymmaty, adatça 0 ~ 14 gymmaty aralygynda kislotanyň we şelligiň güýjüni görkezýän giňden ulanylýan indeksdir. Adam derisinde keselleriň girmeginiň öňüni almak üçin ejiz kislota gatlagy bar. Şonuň üçin, dokma önümleri, esasanam deri bilen gönüden-göni gatnaşykda bolýan önümler, pH gymmatyny neýtraldan ejiz kislota çenli aralykda gözegçilik edip bolýan bolsa, deri üçin gorag täsirini ýetirýär. Eger şeýle bolmasa, ol derini gyjyndyryp, deriniň zeperlenmegine, bakteriýalara we kesellere sebäp bolup biler.
3. Reňkiň çydamlylygy
Reňkiň durnuklylygy boýalan ýa-da çap edilen dokma önümleriniň boýamak, çap etmek ýa-da ulanmak prosesinde dürli daşarky faktorlaryň täsiri astynda asyl reňkini we ýalpyldawuklygyny saklamak (ýa-da solmazlyk) ukybyny aňladýar. Reňkiň durnuklylygy diňe dokma önümleriniň hiline bagly däl, eýsem adam bedeniniň saglygy we howpsuzlygy bilen hem gönüden-göni baglanyşyklydyr. Reňkiň durnuklylygy pes bolan dokma önümleri, boýaglar ýa-da pigmentler deri arkaly aňsatlyk bilen geçip bilýär we olaryň düzüminde bolan zyýanly organiki birleşmeler we agyr metal ionlary adam bedeni tarapyndan deri arkaly siňdirilip bilýär. Ýeňil ýagdaýlarda olar adamlary gyjyndyryp bilýär; agyr ýagdaýlarda bolsa, deriniň ýüzünde gyzylja we papulalaryň döremegine, hatda rak keseliniň döremegine sebäp bolup bilýär. Hususan-da, çaga önümleriniň tüýkürik we ter reňkiniň durnuklylygynyň görkezijisi aýratyn möhümdir. Çagalar we çagalar tüýkürik we ter arkaly reňki siňdirip bilýärler we dokma önümlerindäki zyýanly boýaglar çagalara we çagalara ýaramaz täsir eder.
4. Özboluşly ys
Standart däl dokma önümleri köplenç käbir ys bilen birlikde bolýar, ysyň bolmagy dokma önümlerinde aşa köp himiki galyndylaryň bardygyny görkezýär, bu bolsa sarp edijiler üçin baha bermegiň iň aňsat görkezijisidir. Açylandan soň, dokma önümlerinden bir ýa-da birnäçe küýzeli, ýokary gaýnaýan nebitiň, kerosiniň, balyk ýa-da aromatik uglewodorodlaryň yslary gelse, ysly diýlip baha berlip bilner.
5. Gadagan edilen Azo boýaglary
Azo boýagynyň özi gadagan we onuň gönüden-göni kanserogen täsiri ýok, ýöne belli bir şertlerde, esasanam reňkiň gowşak saklanmagynda, boýagyň bir bölegi dokma materiallaryndan adamyň derisine geçýär, adamyň bedeniniň adaty metabolizmi prosesinde biologik kataliziň bölünip çykmagy aromatik aminleriň azalmagy netijesinde adam bedeni tarapyndan ýuwaş-ýuwaşdan deri arkaly siňýär, beden keselini döredýär we hatda asyl DNK gurluşy hem adam bedenini üýtgedip, rak keselini döredip biler we ş.m.
6. Boýaglary dargadyň
Allergiki boýaglar adamyň ýa-da haýwanyň deri, nemli barda ýa-da dem alyş ýollarynyň allergiýasyny döredip bilýän belli bir boýaglara degişlidir. Häzirki wagtda 26 görnüşli dispers boýaglary we 1 görnüşli kislota boýaglary öz içine alýan jemi 27 görnüşli duýgur boýaglar tapyldy. Dispers boýaglar köplenç poliester, poliamid we asetat süýümlerinden arassa ýa-da garyşyk önümleri boýamak üçin ulanylýar.
7. Agyr metallaryň düzümi
Metal kompleksleşdiriji boýaglaryň ulanylmagy dokma önümlerinde agyr metallaryň möhüm çeşmesidir we tebigy ösümlik süýümleri ösüş we gaýtadan işlemek prosesinde hapalanan toprakdan ýa-da howadan agyr metallary özüne siňdirip biler. Mundan başga-da, fermuarlar, düwmeler ýaly geýim aksesuarlarynda hem erkin agyr metal maddalary bolup biler. Dokma önümlerinde aşa köp agyr metal galyndylary adam bedeni tarapyndan deri arkaly siňdirilenden soň, çynlakaý kumulýasiýa zäherlenmesine sebäp bolar.
8. Pestisidleriň galyndylary
Esasan tebigy süýümde (pagta) bolan pestisidler, dokma önümlerinde pestisidleriň galyndylary, adatça, durnukly gurluşly bolup, oksidlenmegi, parçalanmagy, zäherliligi kyn bolup, adam bedeni tarapyndan deri arkaly siňdirilip, toplanýar, bedeniň dokumalarynda durnuklylyk emele gelýär, şeýle hem bagyr, böwrek, ýürek dokumalarynda toplanýar, şeýle hem bedende sinteziň kadaly bölünip çykmagyna päsgel berýär. Çykarylyşy, maddalaryň alyş-çalyşy we ş.m.
9. Umumy geýim dokma önümleriniň ýanma howpy
Dokumalaryň ýanma netijeliligini synag etmek üçin ondan gowrak usul bar bolsa-da, synagyň prinsipi iki kategoriýa bölünip bilner: birinjisi, ýeňil dokma nusgasyny dürli konsentrasiýalarda kislorodyň, azotyň, garyşyk gazlardaky ýanmany dowam etdirmek üçin zerur bolan iň az möçberdäki kislorodyň prosentinde (çäkli kislorod indeksi diýlip hem atlandyrylýar) we çäkli kislorod indeksinde dokma önümleriniň ýanma netijeliligini synagdan geçirmekdir. Umuman, çäkli kislorod indeksi näçe pes bolsa, dokma önümleriniň ýanmagy şonça-da ähtimal. Ikinjisi, dokma önümleriniň alow nokadyny synlamak we synagdan geçirmek, soňra ýanma (tüsse ýanmasy bilen birlikde) ýüze çykmakdyr. Synag prinsipine laýyklykda, dokma önümleriniň ýanma netijeliligini häsiýetlendirmek üçin köp sanly indeksler bar. Nusganyň ýanandygy, ereýändigi, kömürleşýändigi, pirolizlenýändigi, kiçelýändigi, gysylýandygy we ereme düşýändigi ýaly ýanma häsiýetlerini beýan etmek üçin hil görkezijileri bar. Şeýle hem, ýanma häsiýetlerini beýan etmek üçin mukdary görkezijiler bar, mysal üçin, ýanma uzynlygy ýa-da giňligi (ýa-da ýanma tizligi), ýanma wagty, dowam edýän wagty, ýanma wagty, alaw ýaýraýan wagty, zeper ýeten meýdan we alaw täsiriniň sany we ş.m.
Ýerleşdirilen wagty: 2021-nji ýylyň 10-njy iýuny